Drie jaar geleden schreef ik mijn masterscriptie over de vraag of er een universele definitie van vrijheid bestaat. Er moet een soort kern zijn, dacht ik, anders zouden we het allemaal niet zo belangrijk vinden. Maar met logica kwam ik er niet uit. Ondertussen ben ik al tien maanden aan het rondzwerven, met de wereld aan mijn voeten, en voel ik me vrijer dan ooit. Heb ik de kern te pakken?
Vredige levendigheid
Een hard krassend geluid schrikt me wakker uit een dramatische droom over treinen missen. Even gaan twee realiteiten door elkaar, dan besef ik dat ik in een vrijstaand huisje in Noord-Portugal ben als oppasser van twee katten en een hond die me laten weten dat ze de dag willen beginnen. Het is nog schemerig. Ik doe het lampje naast mijn bed aan, laat mijn dromen de revue passeren en geef dan toe aan het gestommel en gekrab aan de deur.
Als ik even later in mijn winterjas een wandeling maak in de heuvels rondom het huis, moet ik wennen aan de snijdende kou. Het heeft gevroren vannacht, de planten en grasvelden zijn wit van de rijp.
Op weg terug kijk ik achterom naar de opgaande zon, nog net op tijd om een wonderlijk fenomeen te aanschouwen. De toestromende warmte maakt spookachtige, kronkelende nevels los van de struiken. Ik zie er boeiende patronen en vormen in, en blijf gefascineerd een tijdje kijken.
Eenheid
Even later zit ik op het zonovergoten terras met een kop koffie tussen mijn handen geklemd. Ik bewonder de minuscule druppeltjes in de opstijgende, spiraalvormige damp. In de velden voor mij glinsteren her en der verspreide granietrotsen, bedekt met mos en bestaande uit allerlei soorten steen; pikzwart, doorzichtig als glas, metaalachtig of roze. Om me heen schieten verschillende soorten vogeltjes langs waarvan ik de namen niet ken, en een vlieg cirkelt rond het hoofd van de hond. Verderop wuiven naaldbomen in de rustige wind.
Er zijn geen gedachten. Ik voel me… tevreden.
Maar niet om het een of ander, gewoon als een alomvattend gevoel. Bijna alsof ik samensmelt met de omgeving, een omgeving die vol is met vredigheid, rust. Maar ook met energie, levendigheid. En ik ben die omgeving, ik smelt ermee samen.
Wie ik in het normale leven ben, mijn identiteit, valt even helemaal weg.
Deze ervaring heb ik de laatste tijd steeds vaker. Niet alleen wanneer ik zit te relaxen zoals nu, of in de flow ben met takken knippen tijdens een workaway. Ik ervaar het in allerlei dagelijkse bezigheden, en tijdens interactie met de mensen om me heen. Het is de basis waar ik steeds vaker naar terug ga, die ik soms moeiteloos kan voelen. En elke keer weer als ik me van dit gevoel bewust word, voel ik me zo, ongelofelijk, vrij.
Is dit dan toch die kernachtige vorm van vrijheid waar ik naar op zoek was?
Wijsheid buiten de boeken
De vraag wat vrijheid is, intrigeert me al een paar jaar. Van linkse tot rechtse partijen en alles daar tussenin, in elk partijprogramma lijkt vrijheid een kernwaarde. Maar de overtuigingen over wat vrijheid is verschillen enorm, en elke leidt tot een ander politiek beleid. Op die manier komen we er nooit uit, dacht ik.
Ik begon zelfs bijna een PhD om me hierop te richten. Maar ergens wist ik dat mijn nieuwsgierigheid niet tot haar recht zou komen in de academische wereld. Want hoewel de opleiding filosofie me veel heeft geleerd, miste het zoals veel andere opleidingen een belangrijk aspect: aandacht voor de ervaring. Niet alleen mentale argumentaties, maar echte wereldlijke ervaring. Dat was waar ik mijn wijsheid vandaan wilde halen.
Toegegeven, in de filosofie is er de tak fenomenologie, en die gaat juist over het direct en intuïtief ervaren van de wereld. Maar wat wij als studenten deden was vooral lezen, nadenken en schrijven, met woorden en taal. Tsja, zo zit de studie nu eenmaal in elkaar. Filosofie studeren geeft handvatten, maar wijsheid valt niet alleen in de boeken te vinden.
De bron van onze gedachten
Dus verliet ik uiteindelijk de academische denkwereld om meer zelf te gaan ervaren. Maar daarvoor moest ik eigenlijk ook een beetje uit het Westerse paradigma stappen. In onze cultuur ligt de nadruk namelijk nogal op de ratio, op nadenken. Velen van ons zijn dan ook constant in een denklimbo. Tenzij we afgeleid worden via schermen, of leuke dingen doen met mensen om ons heen.
Maar even zitten, niets doen en écht voelen wat er binnenin ons speelt?
Dat vermijden we liever. We staan vaak los van ons gevoelsleven en de sensuele ervaringen in onszelf, of vinden die minder belangrijk. Ik sprak het afgelopen jaar meerdere mensen die überhaupt niet goed weten hoe ze moeten voelen, en waar te beginnen. Terwijl emoties zo’n waardevol instrument zijn, een uitnodiging om te onderzoeken wat er in ons speelt.
Gelukkig zien steeds meer mensen de waarde van ons gevoelsleven in. Een mooi bijeffect daarvan is het hier en nu ervaren, en niet constant aan het verleden en de toekomst denken.
Wat ik dus miste in mijn studie, mist in onze samenleving. We willen alles begrijpen met ons hoofd, vatten in logica, terwijl we de bron van onze gedachten zelf vergeten. Namelijk: de ervaring. Waar Descartes zei: ‘ik denk, dus ik ben’, zou ik eerder zeggen: ‘ik ervaar, dus ik ben’. Zonder de ervaring heb je niets om over te denken. Zelfs je gedachten zijn sensaties die je kunt observeren.
De bril waardoor we kijken
Dit soort realisaties brachten mij langzaam dichter bij dat diepere gevoel van vrijheid. Een vorm van vrijheid die ontstond door mezelf geleidelijk te bevrijden van allerlei gedachten en overtuigingen, tot er nog maar één ding overbleef. De directe ervaring van en het samensmelten met deze mooie wereld vol potentie waar we in leven. En daarin ligt voor mij pure vrijheid.
Maar ja, die ervaring van vrijheid kan je niet beargumenteren in een filosofische uiteenzetting. Dat is het limiet van filosofie: het is vatten in denken, in woorden. Terwijl de ervaring iets is wat persoonlijk is, wat je in jezelf beleeft. En deze specifieke ervaring van eenheid, van vrijheid, is sowieso nogal onbeschrijfelijk. Het plaatst zich niet tegenover iets anders, het is alomvattend.
Natuurlijk hebben we veel schijnbaar overeenkomstige ervaringen waar we over kunnen communiceren, zodat we elkaar beter begrijpen. Maar het blijft een soort mysterie, zou je kunnen zeggen, en daar kan de denkende, argumenterende mens niets mee. Toch hoop ik dat ook in de filosofie deze ervaringen van vrijheid en verbondenheid een belangrijkere rol gaan krijgen.
Voor mij voelen die in elk geval als het fundament van waaruit ik nu leef. Een soort stabiele onderlaag waarvan ik weet dat ze alles omvat, ook als ik het even ben vergeten.
Openstellen
Stiekem denk ik dat we deze vrijheidservaring allemaal onbewust zoeken. Ergens achter al die meer oppervlakkige doelen en verlangens die we nastreven, zoeken we naar een soort verbinding met alles, thuiskomen in iets puur liefdevols. Maar misschien is dat wishful thinking van mijn kant.
Want als het je wat gek en te spiritueel in de oren klinkt, dan begrijp ik dat. Tot voor kort stond ik er ook zo in, zeker nadat ik in mijn tienerjaren van het christelijk geloof ‘afviel’ en nogal sceptisch, haast nihilistisch werd. Maar ondertussen ben ik blij dat ik me hiervoor heb opengesteld, en me nu allesbehalve nihilistisch voel.
En wie weet wat ik morgen weer ontdek, ergens tussen de granietsteentjes, dennenappels en met rijp bedekte struiken.
Hasta la próxima vez!
Reactie plaatsen
Reacties